Azerbaycan’da hükümetin öğretmen ve öğrencilerin kıyafet kurallarıyla ilgili aldığı yeni kararın uygulanmaya başlanması sonrası protesto gösterileri düzenleniyor.Yeni kurallar, “okul üniformasının tekdüzeliğini bozan ve eğitimin laiklik ilkesiyle bağdaşmayan ek giyim öğelerinin” kullanılmasını yasaklıyor.Düzenlemelerde doğrudan başörtüsüyle ilgili bir ifade bulunmasa da tesettürlü öğrenci ve öğretmenlerin okullara alınmadığı bildiriliyor.Buna karşı başkent Bakü ve çevresindeki yerleşim yerlerinde protesto göstrerileri sürüyor. Türkiye’de bazı yetkililer, siyasi partiler, sivil toplum kuruluşları yaşananlara tepki gösteriyor.Konu Türkiye’de sosyal medyada da tartışılıyor. Özellikle muhafazakar ve İslamcı çizgideki sosyal medya kullanıcıları, olayı 28 Şubat sürecinde yaşananlara benzeterek tepki gösteriyor.Azerbaycan’daki tartışmaların nasıl başladığını, şu anda neler yaşandığını ve konunun Türkiye’deki yansımalarını inceledik.Tartışmaları başlatan Bakanlar Kurulu kararı ne diyor?Azerbaycan’da 2010’da da okullarda yeni bir kılık kıyafet yönetmeliği tartışması yaşanmıştı.Hükümetin o zaman getirmek istediği düzenlemelere karşı 2010-2012 yılları arasında protestolar düzenlenmişti.BBC Azerbaycanca Servisi’nden İlkin Hasanov, o dönem hükümetin bu konuda geri adım attığını ancak 2020’deki 2. Dağlık Karabağ Savaşı’nda kazanılan zaferin etkisiyle yönetimin şu anda daha güçlü konumda olduğunu söylüyor. Konu, Azerbaycan’da yaklaşık 15 yıl sonra Bakanlar Kurulu’nun son kararlarıyla yenide gündemde. Temmuz ayında, Genel Eğitim Kanunu’nda yapılan bir değişiklikle, Azerbaycan’da eğitim sisteminin laik niteliğine bir kez daha vurgu yapıldı. Bakanlar Kurulu, 21 Eylül’de öğrencilere, 6 Ekim’de ise öğretmenlere yönelik kılık kıyafet düzenlemesini onayladı.Her iki kararda da öğretmen ve öğrencilerin kıyafetlerinin “genel eğitimin laiklik ilkesine uygun” olması gerektiği belirtiliyor.Yeni kurallarla, “okul üniformasının tekdüzeliğini bozan ve genel eğitimin laik ilkesiyle bağdaşmayan ek giyim öğelerinin” kullanılması yasaklandı.Kararda, “başörtüsü” kelimesi kullanılmıyor ve herhangi bir belirli dini kıyafetten özellikle bahsedilmiyor.Ayrıca kuralın nasıl uygulanacağına dair bir açıklama yer almıyor.Örneğin, okul üniforması zorunluluğuna uymayan bir öğrencinin derslere girmesine izin verilip verilmeyeceği, hangi disiplin önlemlerinin alınacağı veya istisnaların mümkün olup olmadığı belirtilmiyor.
Okullarda neler yaşandı?Yerel medya organlarında ve sosyal medyada, bazı tesettürlü öğrenci ve öğretmenlerin okullara alınmadığına dair haberler ve paylaşımlar yer aldı.Bazı videolarda öğrenciler ve veliler, tesettürlü öğrencilerin okullara girmesine izin verilmediğini söylerken görülüyor.Bu gelişmenin ardından protestolar başladı.Sosyal medyadaki videolar, Bakü ve çevresindeki onlarca okulda gösteriler düzenlendiğine işaret ediyor.Bazı görüntülerde okul pencerelerinin kırıldığı görüntüsü yer alıyor.Bir videoda, bir adamın bir okulun önünde dini sloganlar attığı görülüyor.
Gözaltılar ve sosyal medya kısıtlamalarıAzerbaycan İçişleri Bakanlığı’na göre 37 kişi gözaltına alındı.İlkin Hasanov, sosyal medyada bu sayının 200 olabileceğine dair iddialar bulunduğunu aktarıyor. Bu sayı, resmi olarak doğrulanmadı. BBC Monitoring‘in (İzleme Servisi)aktardığına göre Azerbaycan İçişleri Bakanlığı, devlete ait genel eğitim kurumlarında kılık, kıyafet kullanımına ilişkin Bakanlar Kurulu’nun ilgili kararı uyarınca belirlenen kuralların uygulanmasının engellenmesi nedeniyle, kamu düzenine yönelik ağır ihlaller yaşandığını açıkladı.Bakanlık, bir grubun okullarda eğitim personeli ile çatışma ortamı yarattığını, bazı eğitim kurumlarına zarar verdiğini ve okulların olağan faaliyetlerini aksatmaya çalıştığını belirtti.İlkin Hasanov, 12 Ekim sabahı itibarıyla Azerbaycan’da TikTok, Instagram ve Facebook’a erişimin kısıtlandığını söylüyor.Resmi kurumlar ise bazı sosyal medya platformlarının engellendiği iddiaları hakkında bir açıklama yapmadı.Düzenlemeyi savunanlar ve karşı çıkanlar ne diyor?Azerbaycan, anayasasında laiklik ilkesi bulunan bir ülke.Ülkede halkın yüzde 90’dan fazlası Müslüman.Bunların büyük bölümü Şii, diğer bölümü ise Sünni.İlkin Hasanov, ülkede dindar bir kesim olmakla birlikte dini gündelik hayatlarına uygulamaya geçirmeyen önemli bir kesimin de bulunduğunu söylüyor. Hasanov, bunda ülkenin on yıllar boyunca Sovyetler Birliği’nin parçası olmasının da payı olduğunu hatırlatıyor.Hasanov’a göre son tartışmada toplumda kısıtlamaları savunanlar da var karşı çıkanlar da.Yeni kısıtlamaları savunanlar, devlet okullarının dini açısından tarafsız olması gerektiğini ve çocukların bu tür seçimleri büyüdüklerinde kendi başlarına yapabilmeleri gerektiğini düşünüyor.Kısıtlamaları eleştirenler ise laikliğin, devletin tüm dini görüşlere karşı tarafsız olması anlamına geldiğini ve öğrencilerin kişisel dini inançlarını ifade etmelerini engellemeyi gerektirmediğini savunuyor. Çocukların eğitim hakkının kıyafet kurallarıyla kısıtlanmaması gerektiğini öne sürüyorlar.İlkin Hasanov, hükümet yanlısı çevrelerde protestoların arkasında İran’ın bulunduğuna dair yorumların yapıldığını da aktarıyor.BBC Monitoring’in aktardığına göre devlete ait TV kanalı AzTV, yabancı aktörlerin, ülkenin laik devlet yapısıyla bağdaşmadığını belirttiği Orta Doğu tarzı teokratik bir modeli teşvik ederek Azerbaycan’ı zayıflatmak için dini bir silah olarak kullandığını belirtti. AzTV kanalı ayrıca, ismi açıklanmayan bazı bölge ülkelerini, Azerbaycan içindeki grupları, yetkilileri başörtüsüne ve İslam’a karşıymış gibi gösteren ideolojik bir kampanya yürütmeye teşvik etmekle suçladı. Kanal, yetkililerin “Arap ve Fars değerlerini” ülkeye sokma ve dini indoktrinasyon yoluyla Azerbaycanlı çocukları etkileme girişimlerine direneceğini belirtti.
Türkiye’de olay nasıl yankı buluyor?İlkin Hasanov, olayın özellikle iki ülkede yankı bulduğunu ve Azarbaycan kamuoyunun bu ülkelerdeki tepkileri takip ettiğini söylüyor.Bunlardan biri İran diğeri ise Türkiye.Olay, halen Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler, temel olarak İsrail’e yaklaşım farklılığıyla nedeniyle nereye gittiğine dair kamuoyunda tartışmaların yapıldığı bir döneme denk geldi.Son eylemlerle birlikte Azerbaycan’a karşı özellikle muhafazakar ve İslamcı kesimlerden tepkiler yükseldi.3 Ekim’de İstanbul’daki Azerbaycan Konsolosluğu önünde Özgür Düşünce ve Eğitim Hakları Derneği’nin (Özgür-Der) çağrısıyla toplanan bir grup, basın açıklaması düzenlendi.Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral, 13 Ekim’de sosyal medyada yaptığı açıklamada, “Azerbaycan’da başörtülü öğrencilerin eğitim hakkının engellenmesi kabul edilemez!” dedi.Saral, “Bu çağda böylesi bir anlayışa asla geçit verilmemelidir!” ifadelerini kullandı.AKP Grup Başkanvekili Leyla Şahin Usta X’de, Yeni Şafak gazetesinin hesabından konuyla ilgili paylaşılan bir videoyu alıntılayarak, “Azerbaycan umarız bu yanlıştan bir an önce döner. Günümüz dünyasına yakışmayan içimizi burkan görüntüler” dedi. AKP Bursa Milletvekili Müfit Aydın da sosyal medya hesabından, “Azerbaycan, kardeşliğin gereğini yapmalı ve bu uygulamaya derhal son vermelidir!” açıklamasını yaptı.Gaziantep Belediye Başkanı Fatma Şahin açıklamasında, “Gelin kardeşim, bu yanlıştan dönün” çağrısında bulundu.Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, partisinin meclisteki grup toplantısında yaptığı konuşmada konuyla ilgili şunları söyledi: “Sevgili Azerbaycanlı kardeşlerim. Bu acıyı biz yaşadık. Bu acının bitmesi lazım. Kadınların başı açık, başı kapalı diye ayrılması doğru değil. “Türkiye burada çok ağır bir sınavdan geçti. Bizim de burada sorumluluğumuz oldu. Bakın bu sorumluluğu üstlenen bir kişi olarak Azerbaycan’a sesleniyorum. Kadınları bırakın, özgür bırakın kadınları.”Saadet Partisi Genel Başkanı Mahmut Arıkan sosyal medya hesabından Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’e hitaben yazdığı bir mektubu paylaştı ve uygulamadan vazgeçilmesini diledi.Ayrıca yerel ve ulusal çapta çeşitli sendika, sivil toplum örgütü ve İslami cemaat temsilcileri de Azerbaycan’ı eleştirdi.Konuyla ilgili, Türkiye’deki sosyal medya platformlarında da yoğun paylaşım yapılıyor.Olaya tepki gösterenler, Azerbaycan’daki uygulama ile Türkiye’de 28 Şubat sürecinde üniversitelerde yaşananların benzer olduğunu savunuyor.İlkin Hasanov, Türkiye’den gelen tepkilerin Azerbaycan’da dikkatle takip edildiğini, son uygulamaları eleştirenlerin bundan memnuniyet duyarken savunanların ise bu tepkilerden rahatsız olduklarını aktarıyor.BBC Azerbaycanca Servisi’ne göre ülkede şimdi asıl mesele, kararın nasıl uygulanacağı olacak.Servise göre okullarda öğrencileri eğitimden dışlamadan pratik çözümler bulunursa, bu ihtilaf usul kuralları çerçevesinde kalabilir.Kız öğrencilerin derslerden sistematik olarak dışlanması durumunda ise bu durum Azerbaycan’ın laik modelinin sınırları, din özgürlüğü ve eğitim hakkı konusunda daha geniş çaplı bir tartışmaya yol açabilir.
