Eski mülki idare amiri Özkan’dan ‘100 İl’ tepkisi: Asıl çözüm yeni il açmak değil, sayıyı 50’ye düşürmek
Damla Turan YENİÇAĞ ÖZEL- Dilek Taşdemir
Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) Genel Başkanı Devlet Bahçeli, “100 il 1000 ilçe” projesini gündeme getirdi. Bahçeli, 19 yeni il ve 78 yeni ilçe kurulması gerektiğini söyledi.
Eski mülki idare amiri, eski mülki idare amiri ve siyasetçi Murat Özkan, MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin gündeme getirdiği “100 İl 1000 İlçe” projesini YENİÇAĞ‘a değerlendirdi. Özkan “Benim iddiam Büyükşehir belediyelerinden ayrılacaklı ilçelerin gelirler üzerinde yapacağı negatif etkidir. İlk etapta il olacağız diye sevinen ya da sevinecek ilçeler Büyükşehir statüsü dışına çıkacakları için payları gelir payları azalacak, büyük şehirlerin de nüfusu azalacağı için onların da aldığı pay azalacak, Büyükşehirken yani ayrılmadan önce genel bütçeden alınan ve vatandaş başına düşen pay yeni ilk kurulmasıyla azalacak” dedi. Murat Özkan’ın sorularımıza verdiği yanıtlar şöyle;
“ASIL MESELE, İL OLMANIN KENDİLİĞİNDEN KALKINMA GETİRMEMESİ”
* Karakoyunlu’da kaymakamlık yaptınız. Iğdır’ın il olduğu süreci yakından gözlemleme fırsatınız oldu mu? Bir ilçe il olduğunda ilk aylarda sahada neler yaşanır?
“Karakoyunlu’da kaymakamlık yaptığım dönemde Iğdır’ın il olma sürecini yakından izleme imkânı buldum. Karakoyunlu da aynı dönemde ilçe oldu; ilçenin kuruluşunda bizzat görev aldım.
Bir belde ilçe, bir ilçe de il olduğunda ilk aylarda sahada en çok karşılaşılan sorunlar teşkilatın kurulması, personelin yerleştirilmesi ve hizmet binalarının hazırlanmasıdır. Ancak asıl mesele, il olmanın kendiliğinden kalkınma getirmemesidir. İl statüsü kazanan yerde vatandaşların beklentileri yükseliyor; zaman içinde bu beklentiler hayal kırıklığına dönüşebiliyor. Iğdır örneğinden hareketle, bugün geri dönüp baktığımızda ne Kars’ta ne de Iğdır’da benzer illerin ve ilçelerin üzerinde bir gelişme yaşandı.”
“UZUN VE MALİYETLİ BİR SÜREÇ”
* Yeni bir valiliğin kurulması pratikte nasıl işler? Bina, kadro, bütçe ve kurumların taşınması kaç yılda oturur?
“Yeni bir valilik kurmak uzun ve maliyetli bir süreçtir. Binaların hazırlanması, kadroların oluşturulması, bütçenin düzenlenmesi ve kurumların taşınması genellikle birkaç yıl alır. İlk yıllarda geçici binalarda çalışılır, personel eksikliği yaşanır ve hizmet sunumu aksar. Bu süreç kamu kaynaklarının önemli bir bölümünü tüketir; beklenen verimlilik de kısa sürede sağlanamaz.”
* 3. 90’lı yıllarda il yapılan yerlerden hangileri beklenen kalkınmayı yakaladı, hangileri yakalayamadı? Sizce bunun nedeni ne?
“1989’dan itibaren, özellikle 1990’lı yıllarda il yapılan yerlerin büyük bölümü beklenen kalkınma düzeyine ulaşamadı. Son sosyoekonomik gelişmişlik sıralamasında Iğdır 73., Ardahan 68., Batman 67., Şırnak 78. sırada yer alıyor; hepsi en alt kademede bulunuyor.
Bayburt örneği de benzer bir tablo ortaya koyuyor. Bayburt, 21 Haziran 1989’da Gümüşhane’den ayrılarak il oldu. Bugün Bayburt 62. sırada ve beşinci kademede; Gümüşhane ise 65. sırada ve altıncı kademede. Gümüşhane il olmadan önce de geri kalmış bir bölgeydi. Ayrılıktan sonra iki il de alt sıralarda ve birbirine yakın kaldı; aralarında anlamlı bir kalkınma farkı oluşmadı.
Bayburt’un nüfusu bugün yaklaşık 83 bin ve Türkiye’nin en az nüfuslu ili. Bu nüfus, büyükşehirlerimizdeki pek çok mahallenin nüfusundan daha az. Yeni il kurmak bürokrasiyi büyütür ve bütçeye ek yük getirir. Geçmişteki benzer uygulamalar da beklenen sonucu vermedi. Küçük yerleşim yerlerini il yapmak kaynakları böler; bu da büyük yerlerde yaşayan vatandaşlarımızın aleyhine sonuçlar doğurur.”
‘GELİR KAYBI YAŞANABİLİR’
* Van’da vali yardımcılığı yaptınız. Adı il adayları arasında geçen Erciş il olursa Van ve Erciş için neler değişir?
“Van’da vali yardımcılığı yaptığım dönemde Erciş’in il adayları arasında yer aldığını hatırlıyorum. Erciş il olursa Van’ın nüfusu ve genel bütçeden aldığı pay azalır. Erciş ise büyükşehir statüsüne bağlı ek payları alamayacağı için mevcut durumuna kıyasla daha düşük bir gelirle karşılaşabilir. Sonuçta iki taraf da birleşik durumdakine göre gelir kaybı yaşayabilir.”
“BAZI İLLERİN İLÇE, İLÇELERİN KÖY YAPILMASI DAHA DOĞRU”
* Sayın Bahçeli nüfus, gelişme potansiyeli, coğrafi durum, hizmete erişim ve stratejik konumu kriter olarak sayıyor. Mülki idareci gözüyle bu kriterlere eklenmesi gereken bir başlık var mı?
“Sayın Bahçeli’nin saydığı kriterlere ek olarak, kamu kaynaklarının verimli kullanımı ve alternatif maliyet en önemli başlıklardandır. Günümüzde iletişim ve ulaşım imkânları sayesinde mevcut il sınırlarının genişletilmesi yönetsel etkinliği değiştirmez. Küçük illerin ve ilçelerin kapatılması kaynak israfını azaltacağı için yeni illerin kurulması değil, bazı illerin ilçe, ilçelerin köy yapılması daha doğrudur.”
“VATANDAŞIMIZA SUNULAN HİZMETİN KALİTESİ DÜŞEBİLİR”
* 19 yeni il ve 78 yeni ilçenin kurulmasının devlete yaklaşık maliyeti ne olur? Bu maliyetin karşılığı alınabilir mi?
“Yeni il ya da ilçe kurmak kamu harcamalarını doğrudan artırır. Her yeni il için valilik, emniyet, millî eğitim, sağlık ve tarım gibi çok sayıda müdürlük kurulur; bunlar için hizmet binası, personel, araç ve lojistik gerekir. Mevcut personelin bir bölümü yeni ile kaydırılsa bile ek kadro, yeni bina ve cari giderler kaçınılmazdır. Bu durum kümülatif olarak kamu harcamalarını artırır.
Türkiye’de onlarca ilçenin merkez nüfusu bin kişinin altındadır. Yüzlerce ilçelerin toplam nüfusu beş binin altındadır. Yeni il ve ilçe kurmak yerine birleştirmek daha akılcıdır. Ulaşım ve iletişim imkânlarının bu kadar geliştiği bir çağda yeni idari birimler kurmak, personel ve mali kaynak israfına yol açar. Kaynaklar bölündükçe nüfusu yüksek illerde yaşayan milyonlarca vatandaşımıza sunulan hizmetin kalitesi de dolaylı olarak düşebilir.”
“ASIL SORUN…”
*Yeni iller büyükşehir sistemiyle nasıl uyum sağlayacak? Örneğin Alanya ya da Tarsus il olursa Antalya ve Mersin büyükşehirleri bu süreçten nasıl etkilenir?
“Yeni il kurulması, büyükşehirlerin idari statüsünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Büyükşehir belediyesi kurulurken 750 bin nüfus şartı aranır; ancak statü kazanıldıktan sonra bu şartın yeniden sağlanması gerekmez. Örneğin toplam nüfusu 780 bin civarında olan Ordu’dan Ünye ve çevresindeki ilçeler ayrılarak yeni bir il kurulsa bile Ordu büyükşehir statüsünü korur. Antalya’dan Alanya’nın ya da Mersin’den Tarsus’un ayrılması hâlinde de geride kalan büyükşehirler statülerini sürdürür.
Asıl sorun mali paylaşımda ortaya çıkacaktır. Büyükşehir belediyeleri, genel bütçeden aldıkları payın yanı sıra büyükşehir statüsüne bağlı ek paylardan da yararlanır. Büyükşehir ilçelerine ayrılan pay havuzu genel bütçe vergi gelirlerinin yüzde 4,5’i; büyükşehir dışındaki belediyelere ayrılan havuz ise yüzde 1,5’idir. Ayrıca büyükşehir belediyelerine, sınırları içinde tahsil edilen belirli vergiler üzerinden ek pay ayrılır. Büyükşehirden ayrılarak yeni il olan ilçeler bu pay sisteminden çıkar. Yeni il özel idaresine ayrılacak yüzde 0,5’lik pay kaybı kısmen karşılayabilir; ancak yeni ilin mahallî idarelerinin toplam payının azalması beklenir.
Biraz önce verdiğim örnek üzerinden devam edersek; örneğin Ünye’nin il olması hâlinde Ordu’nun nüfusu ve genel bütçeden aldığı pay azalabilir; yeni Ünye ili de büyükşehir statüsüne bağlı ek paylardan yararlanamaz. Alanya veya Tarsus’un ayrılması durumunda da benzer bir mali sonuç ortaya çıkabilir. Bu nedenle yeni il kurulması, idari statü açısından sorun yaratmasa da hem yeni il hem de geride kalan büyükşehir bakımından gelir kaybına yol açabilir. Kaynaklar bölündükçe hizmetleri finanse etmek zorlaşır.
İl İdaresi Kanunu’na baktığımızda, il merkezinde sunulup da ilçede sunulamayacak bir kamu hizmeti yoktur. Bu nedenle doğru yol yeni il ve ilçeler kurmak değil, il merkezinde sunulan hizmetleri mevcut ilçelerde de aynı kalite ve etkinlikle vermektir.
“KAMU KAYNAĞININ NEREYE HARCANACAĞI HER ZAMAN SİYASİ TERCİHTİR”
Kamu kaynakları kullanılırken fayda-maliyet analizi yapılmalı; aynı kaynakla hangi başka hizmetlerin sunulabileceği de hesaba katılmalıdır. Bir yatırıma karar verirken nelerden vazgeçildiği görülmeli ve kamu hizmeti ihtiyaçları öncelik sırasına göre değerlendirilmelidir. Mesele il ve ilçe sayısını artırmak değil, kamunun gerçek ihtiyaçlarını nesnel ölçütlerle belirlemektir.
Kamu kaynağının nereye harcanacağı her zaman siyasi bir tercihtir. Ancak bu tercihte esas alınması gereken ölçü kamu yararı ve ihtiyaçların öncelik sırasıdır. Bugün ülkemizin asıl ihtiyacı yeni idari birimler mi, yoksa sağlık, eğitim, güvenlik ve diğer temel hizmetlerde daha etkin ve verimli bir yapı mı? Kaynakları kıt olan gelişmekteki bir ülkede her harcama kararından önce bu soruyu sormamız gerekir. Kararlar duygusal ya da siyasi kaygılarla değil, nesnel verilere ve kamu yararına göre alınmalıdır.
Gelişen ulaşım ve iletişim olanakları, yönetim ve denetimin daha geniş alanlarda etkin biçimde yürütülmesini mümkün kılıyor. Bu nedenle il sayısının 50’ye, ilçe sayısının ise 500’e düşürülmesinin daha optimal bir tercih olduğunu düşünüyorum”
