Damla Turan 
Türkiye’nin araştırma ve geliştirme alanına ayırdığı bütçe, 2025 yılında bir önceki yıla göre oldukça büyük bir artış gösterdi. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayımlanan verilere göre, ülke genelindeki AR-GE harcamaları bir yıl içinde 328,6 milyar lira artarak toplamda 980 milyar 428 milyon liraya ulaştı. Bu gelişme ile birlikte AR-GE harcamalarının gayri safi yurt içi hasıladaki (GSYH) oranı da yüzde 1,46’dan yüzde 1,5’e yükseldi.
TÜİK’in “2025 yılı Araştırma ve Geliştirme Faaliyetleri Araştırması” sonuçları, harcamaların yanı sıra AR-GE personelinin dağılımı ile eğitim durumu ve bölgesel yoğunlaşmayı da gözler önüne serdi.
AR-GE HARCAMALARINDA ŞİRKETLER ÖNDE GELİYOR
Geçtiğimiz yıl gerçekleştirilen toplam AR-GE harcamalarının yüzde 65’i mali ve mali olmayan şirketler tarafından yapıldı. Yükseköğretim kurumları ise yüzde 30,3’lük payla ikinci sırada yer alırken, genel devlet ve kar amacı gütmeyen kuruluşların payı yüzde 4,7 olarak belirlendi.
Harcama kalemleri incelendiğinde personel giderleri toplam AR-GE harcamalarının yüzde 58,8’ini oluşturarak ilk sırada yer aldı.
AR-GE faaliyetlerinin finansmanında da şirketlerin öne çıktığı görüldü. Harcamaların yüzde 52,5’i mali ve mali olmayan şirketler tarafından karşılanırken; genel devletin finansmandaki payı yüzde 31,1, yükseköğretim kurumlarının payı ise yüzde 14,1 oldu. Yurt dışı kaynaklar yüzde 2,3 ve diğer yurt içi kaynaklar ise yaklaşık yüzde 0,01 seviyesinde kaldı.
## AR-GE PERSONELİ SAYISI 318 BİNE YAKLAŞTI
Tam zaman eşdeğeri (TZE) esasına göre, 2025 yılında Türkiye’de toplamda 317 bin 982 kişi AR-GE personeli olarak çalıştı.
Bu personelin yüzde 67,9’u mali ve mali olmayan şirketlerde; yüzde 29’u yükseköğretim kurumlarında; yüzde 3’ü ise genel devlet ve kar amacı gütmeyen kuruluşlarda istihdam edildi.
Kadın AR-GE personelinin sayısı ise 108 bin 453’e ulaşırken, kadınların toplam personel içindeki oranı yüzde 34,1 olarak kaydedildi. Sektör bazında kadın çalışan oranı yükseköğretimde yüzde 48,1; genel devlet ve kar amacı gütmeyen kuruluşlarda yüzde 32,2; mali ve mali olmayan şirketlerde ise yüzde 28,2 oldu.
AR-GE PERSONELİNİN YÜZDE 31’İ DOKTORA MEZUNU
AR-GE personelinin eğitim seviyelerine bakıldığında lisans mezunları en büyük grubu oluşturuyor ve bu oran yüzde 40,6 olarak belirlendi. Doktora veya eşdeğer eğitim düzeyine sahip olanların oranı ise yüzde 31 iken yüksek lisans mezunlarının oranı da yüzde 19,4’tür. Meslek yüksekokulu mezunları için bu oran yüzde 4,9; lise ve altındaki eğitim düzeyindekiler içinse yüzde 4,1’dir.
TZE cinsinden yapılan değerlendirmede lisans mezunlarının oranının ise %49.6 olduğu görülmektedir. Bunu %21.4 ile doktora veya eşdeğer eğitim düzeyine sahip olanlar takip ederken %18.5 ile yüksek lisans mezunları yer almaktadır. Meslek yüksekokulu mezunlarının payı %5.9; lise ve altındaki eğitim düzeyindekilerin payı ise %4.6 olarak hesaplandı.
AR-GE HARCAMALARINDA İSTANBUL VE ANKARA ÖNE ÇIKTI
Bölgesel dağılımda en fazla AR-GE harcaması yapılan bölge İstanbul’du. TR10 bölgesi, Türkiye genelindeki toplam harcamaların %31.8’ini gerçekleştirdi.
İstanbul’u takip eden TR51 bölgesi ise Ankara’yı kapsayarak %30’luk bir paya sahipken; Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu ve Yalova’nın yer aldığı TR42 bölgesi de %9.5’lik pay aldı.
AR-GE personelinin bölgesel dağılımında benzer bir durum söz konusu oldu. Toplam personelin %32.2’si İstanbul’da; %19.8’i Ankara’da; %8.4’ü TR42 bölgesinde görev yaptı.
AR-GE MERKEZLERİNDE BÜYÜK ŞİRKETLERİN PAYI YÜKSEK
Mali ve mali olmayan şirketlerin gerçekleştirdiği toplamda $637 milyar $252 milyon liralık AR-GE harcamasının %54.’ü doğrudan AR-GE merkezlerinde yapılmıştır. Bu merkezlerdeki harcamaların %89.’u ise çalışan sayısı en az $250 olan girişimlerden gelmektedir.
İmalat sanayisindeki AR-GE harcamaları teknoloji seviyesine göre değerlendirildiğinde toplam $322 milyar $656 milyon liralık harcamanın %47.’sinin yüksek teknoloji alanında faaliyet gösteren girişimler tarafından gerçekleştirildiği görüldü.
Orta yüksek teknoloji girişimlerinin payının %40.’7 olduğu belirlenirken orta düşük teknoloji faaliyetlerindeki girişimlerin payı %7.’2; düşük teknoloji faaliyetlerindekilerin payı da %4.’4 olarak hesaplandı.
İmalat sanayisinde AR-GE çalışmaları yapan girişimler arasında en fazla araştırmacıya sahip grup orta yüksek teknoloji grubunda bulunmakta olup bu sayı $32 bin $399 kişidir. Bu grubu $23 bin $298 araştırmacıyla yüksek teknoloji alanındaki girişimler takip etmektedir.
TZE esasına göre araştırmacılar arasında orta yüksek teknoloji girişimleri de $29 bin $697 kişiyle ilk sırada yer almıştır.
DOLAYLI AR-GE TEŞVİKLERİNİN PAYI ARTMIŞTIR
Mali ve mali olmayan şirketlerin AR-GE harcamalarındaki dolaylı teşviklerin payının son on yıl içinde arttığı gözlemlendi. Bu oran2015 yılında%14,.8 iken ,2025 itibarıyla%26,.5’e yükseldi..
Aynı dönemde mali ve mali olmayan şirketlerin ARGE yatırımları$11,$2 milyardan$637,$3 milyara çıkmıştır..
Kaynak: Anadolu Ajansı (AA)
